นำเที่ยวในพระไตรปิฎก (จับ ฐิตธมฺโม)

“นำเที่ยวในพระไตรปิฎก” โดยสมเด็จพระวันรัต (จับ ฐิตธมฺโม) เป็นหนังสือที่แนะนำภาพรวมของพระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลีของไทยซึ่งมีทั้งหมด 45 เล่ม โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ผู้อ่านที่ไม่เคยศึกษาภาษาบาลีหรือไม่มีโอกาสศึกษาพระไตรปิฎกอย่างละเอียด ได้เข้าใจถึงความหมาย ความสำคัญ และสาระโดยย่อในเวลาอันรวดเร็ว จัดว่าเป็นผลงานสำคัญที่แสดงถึงความสามารถของผู้ประพันธ์ในการย่อความพระไตรปิฎกทั้ง 45 เล่มให้จบภายในเล่มเดียวเป็นท่านแรกในประเทศไทย

หนังสือเล่มนี้ถูกจัดพิมพ์ขึ้นในหลายโอกาส ที่สำคัญคือในงานพระราชทานเพลิงศพของสมเด็จพระวันรัต (จับ ฐิตธมฺโม) เมื่อวันที่ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2539 โดยมูลนิธิมหามกุฏราชวิทยาลัย

โครงสร้างเนื้อหา

เนื้อหาในหนังสือแบ่งออกเป็น 3 ส่วนหลักตามโครงสร้างของพระไตรปิฎก คือ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก และพระอภิธรรมปิฎก

---

พระวินัยปิฎก (เล่ม 1-8)

เป็นหมวดที่ว่าด้วยพุทธบัญญัติ ระเบียบแบบแผนสำหรับบรรพชิต แบ่งออกเป็น 5 หมวดย่อย

• มหาวิภังค์ (2 เล่ม): ว่าด้วยสิกขาบทของภิกษุ 227 ข้อ เริ่มตั้งแต่เรื่องเวรัญชพราหมณ์อันเป็นเหตุการณ์ในช่วงที่จะทรงบัญญัติพระวินัย และสิกขาบทที่เป็นอาบัติหนักคือปาราชิก 4, สังฆาทิเสส 13, ไปจนถึงอาบัติเบาและวิธีตัดสินอาบัติต่างๆ
• ภิกขุนีวิภังค์ (1 เล่ม): ว่าด้วยสิกขาบทของภิกษุณีจำนวน 311 สิกขาบท โดยจะแสดงเฉพาะส่วนที่ไม่ซ้ำกับของภิกษุ
• มหาวรรค (2 เล่ม): กล่าวถึงสิกขาบทนอกพระปาฏิโมกข์และขนบธรรมเนียมต่างๆ เช่น วิธีอุปสมบท เรื่องสีมาและการทำอุโบสถ เรื่องการเข้าพรรษาและปวารณา เรื่องเครื่องใช้ต่างๆ เช่น รองเท้า เภสัช 5 และเรื่องกฐิน
• จุลวรรค (2 เล่ม): ว่าด้วยเรื่องวัตรปฏิบัติปลีกย่อยต่างๆ เช่น วิธีการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส (ปริวาส มานัต) เรื่องการทำสังฆเภทของพระเทวทัต ธรรมเนียมปฏิบัติของภิกษุ (วัตตขันธกะ) และประวัติการสังคายนาครั้งที่ 1 และ 2
• ปริวาร (1 เล่ม): เป็นส่วนสรุปและอธิบายขยายความเนื้อหาใน 4 หมวดข้างต้น มีลักษณะเป็นคำถาม-คำตอบเพื่อวินิจฉัยข้อวินัยต่างๆ ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น

---

พระสุตตันตปิฎก (เล่ม 9-33)

เป็นหมวดที่รวบรวมพระธรรมเทศนาที่ทรงแสดงแก่บุคคล ในสถานที่ และโอกาสต่างๆ ประกอบด้วย 5 นิกาย

• ทีฆนิกาย (3 เล่ม): รวมพระสูตรขนาดยาว เช่น พรหมชาลสูตร ที่ว่าด้วยทิฏฐิ 62 ประการ สามัญญผลสูตร ที่ตรัสแก่พระเจ้าอชาตศัตรู มหาปรินิพพานสูตร และ สิงคาลกสูตร ที่ว่าด้วยทิศ 6
• มัชฌิมนิกาย (3 เล่ม): รวมพระสูตรขนาดกลาง มีทั้งหมด 152 สูตร แบ่งเป็น 3 หมวด (ปัณณาสก์) ได้แก่ มูลปัณณาสก์, มัชฌิมปัณณาสก์ และอุปริปัณณาสก์ เนื้อหาประกอบด้วยพระสูตรที่สำคัญ เช่น มูลปริยายสูตร, สติปัฏฐานสูตร และ อานาปานสติสูตร
• สังยุตตนิกาย (5 เล่ม): ประมวลพระสูตรที่เกี่ยวข้องกับเรื่องเดียวกันไว้ด้วยกัน เช่น เรื่องที่ตรัสแก่เทวดา (เทวตาสังยุต) เรื่องปฏิจจสมุปบาท (นิทานวรรค) เรื่องขันธ์ 5 (ขันธวารวรรค) และเรื่องอริยมรรค (มหาวารวรรค)
• อังคุตตรนิกาย (5 เล่ม): จัดพระธรรมเป็นหมวดตัวเลข ตั้งแต่หมวด 1 ถึงหมวด 11 เช่น เอกนิบาต (ธรรมะหมวด 1) กล่าวถึงเอตทัคคะ ทุกนิบาต (ธรรมะหมวด 2) และ ติกนิบาต (ธรรมะหมวด 3) เป็นต้น เนื้อหาในนิกายนี้ครอบคลุมหลักธรรมสำหรับคฤหัสถ์และบรรพชิตจำนวนมาก
• ขุททกนิกาย (9 เล่ม): เป็นที่รวมพระสูตร คาถา ประวัติ และเรื่องราวเบ็ดเตล็ดต่างๆ ที่ไม่เข้าพวกใน 4 นิกายแรก ประกอบด้วยคัมภีร์ย่อยๆ 15 เรื่อง เช่น ธรรมบท (คาถาธรรม) อุทาน (พระคาถาที่ทรงเปล่ง) สุตตนิบาต ชาดก (เรื่องราวในอดีตชาติ) และ เถรคาถา-เถรีคาถา (คาถาของพระอรหันตสาวกและสาวิกา)

---

พระอภิธรรมปิฎก (เล่ม 34-45)

เป็นหมวดที่รวบรวมหลักธรรมชั้นสูงที่เป็นเนื้อหาล้วนๆ ไม่เกี่ยวข้องกับบุคคลหรือเหตุการณ์ มีทั้งหมด 7 คัมภีร์ (อภิธรรม 7 คัมภีร์) ซึ่งอธิบายถึงสภาวธรรมต่างๆ เช่น จิต เจตสิก รูป นิพพาน โดยละเอียด